{"id":5008,"date":"2023-10-22T04:59:20","date_gmt":"2023-10-22T04:59:20","guid":{"rendered":"https:\/\/new.findnews5.com\/?p=5008"},"modified":"2023-10-22T04:59:21","modified_gmt":"2023-10-22T04:59:21","slug":"iliret-300-vjet-ne-krye-te-romes-kush-ishin-perandoret-ilire-qe-drejtuan-boten","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/new.findnews5.com\/?p=5008","title":{"rendered":"Ilir\u00ebt, 300 vjet n\u00eb krye t\u00eb Rom\u00ebs: Kush ishin perandor\u00ebt ilir\u00eb q\u00eb drejtuan bot\u00ebn"},"content":{"rendered":"<div class=\"78954ae5fa42b68c1393fe3da4998882\" data-index=\"1\" style=\"float: none; margin:0px 0 0px 0; text-align:center;\">\n<div data-type=\"_mgwidget\" data-widget-id=\"1576712\">\r\n<\/div>\r\n<script>(function(w,q){w[q]=w[q]||[];w[q].push([\"_mgc.load\"])})(window,\"_mgq\");\r\n<\/script>\r\n\n<\/div>\n<p>P\u00ebr rreth 3 shekuj (251\u2013565), Roma u mbizot\u00ebrua nga perandor\u00eb ilir\u00eb; ishte pik\u00ebrisht kjo periudh\u00eb kur fiset vandale e sllave u mbajt\u00ebn larg kufijve t\u00eb rajonit, i cili m\u00eb pas do t\u00eb quhej Ballkan.<\/p>\n<p>Shumica e tyre kan\u00eb ardhur nga rajoni i Sirmium (pran\u00eb Mitrovic\u00ebs s\u00eb sotme) n\u00eb Iliri.<\/p>\n<p>Pas shekullit VI, n\u00eb list\u00ebn e perandor\u00ebve romake rrall\u00eb gjendet ndonj\u00eb ilir; me sa duket ilir\u00ebt, nuk ishin m\u00eb t\u00eb favorizuarit e Rom\u00ebs ose e humb\u00ebn fuqin\u00eb a ndikimin e tyre; kjo gjendje e krijuar p\u00ebrkon me v\u00ebrshimin e sllav\u00ebve n\u00eb trojet ilire.<\/p>\n<p>A ishte ky m\u00ebnjanim i ilir\u00ebve nga pushteti rast\u00ebsi a konspiracion, k\u00ebt\u00eb vet\u00ebm studimet mund ta tregojn\u00eb.<\/p>\n<p>N\u00eb baz\u00eb t\u00eb t\u00eb dh\u00ebnave historike, perandori i par\u00eb ilir ishte Trajan Decius. Decius (Gaius Messius Quintus Decius Augustus) ishte Perandor nga 249\u2013251. N\u00eb vitin e fundit t\u00eb mbret\u00ebrimit, ai bashk\u00ebqeverisi me djalin e tij, Herenius Etruskus; t\u00eb dy u vran\u00eb n\u00eb betej\u00ebn e Abritus (sot Razgrad, Bullgari) kund\u00ebr got\u00ebve.<\/p>\n<p>Decius, lindi n\u00eb vitin 201 n\u00eb Budalia (Mitrovic\u00eb, Kosov\u00eb). Ai \u00ebsht\u00eb i pari n\u00eb list\u00ebn e gjat\u00eb t\u00eb Perandor\u00ebve romak\u00eb q\u00eb do t\u00eb dilnin nga Iliria. K\u00ebta quhen zakonisht perandor\u00eb ilir\u00eb sepse t\u00eb gjith\u00eb kishin lindur n\u00eb Iliri dhe u ngjit\u00ebn n\u00eb shkall\u00ebn m\u00eb t\u00eb lart\u00eb t\u00eb pushtetit, duke e filluar karrier\u00ebn si ushtar\u00eb n\u00eb legjionet romake t\u00eb stacionuar n\u00eb vendlindjen e tyre. Para se t\u00eb b\u00ebhej perandor, Decius kishte qen\u00eb senator, para k\u00ebsaj, prefekt i qytetit t\u00eb Rom\u00ebs, dhe radhazi guvernator n\u00eb Mezi, Gjermanik\u00eb, Spanj\u00eb. Gjat\u00eb mbret\u00ebrimit t\u00eb tij, Decius nd\u00ebrmori disa projekte nd\u00ebrtimi, si p\u00ebr shembull: banjat termale n\u00eb Aventine (Itali), t\u00eb cilat mbet\u00ebn funksionale deri n\u00eb shekullin XVI: historikisht, Decius njihet p\u00ebr kujdesin ndaj Koloseut t\u00eb Rom\u00ebs; gjat\u00eb periudh\u00ebs s\u00eb tij si perandor, Koloseu, i d\u00ebmtuar r\u00ebnd\u00eb nga goditjet e rrufeve, u restaurua plot\u00ebsisht.<\/p>\n<p>Hostiliani<\/p>\n<p>Hostiliani (230\u2013251) ishte nj\u00eb perandor romak n\u00eb vitin 251 dhe i dyti me origjin\u00eb ilire. Hostiliani lindi n\u00eb Sirmium (pran\u00eb Mitrovic\u00ebs s\u00eb sotme) n\u00eb Iliri, djali i perandorit t\u00eb ardhsh\u00ebm Decius dhe bashk\u00ebshortes Herennia Cupressenia Etruscilla. Ishte v\u00ebllai m\u00eb i vog\u00ebl i perandorit Herennius Etruscus. P\u00ebr t\u00eb ndjekur gjurm\u00ebt e t\u00eb atit drejt fronit, Hostiliani mori trajnimet e duhura q\u00eb nj\u00eb princ duhet t\u00eb merrte, por gjithnj\u00eb q\u00ebndroi n\u00ebn hijen e v\u00ebllait t\u00eb tij Herennius, q\u00eb g\u00ebzonte privilegjin e t\u00eb qenit trash\u00ebgimtar. N\u00eb fillim t\u00eb vitit 251, Decius i la fronin djalit t\u00eb tij Herennius t\u00eb bashk\u00eb-udh\u00ebhiqte Hostilianin. Decius and Herennius m\u00eb pas b\u00ebn\u00eb nj\u00eb kryengritje kund\u00ebr mbretit Cniva t\u00eb got\u00ebve, p\u00ebr t\u00eb nd\u00ebshkuar pushtimet e tij. Megjithat\u00eb Hostiliani mbeti n\u00eb Rom\u00eb p\u00ebr shkak t\u00eb p\u00ebrvoj\u00ebs t\u00eb pakt\u00eb.<\/p>\n<p>Klaudi i II-t\u00eb<\/p>\n<p>Klaudi II-t\u00eb nga Iliria hipi n\u00eb fron n\u00eb vitin 268 n\u00eb fillim e kishte nisur karrier\u00ebn si ushtar i thjesht\u00eb e m\u00eb pas u b\u00eb komandanti i nj\u00eb ushtrie t\u00eb vendosur n\u00eb Pavia. Pasi u b\u00eb perandor, Klaudi u shqua n\u00eb luftimet me got\u00ebt, t\u00eb cil\u00ebt i shpartalloi n\u00eb Nish. Nga trim\u00ebria q\u00eb tregoi n\u00eb k\u00ebt\u00eb luft\u00eb ai u quajt Klaud Gotiku. Mbret\u00ebrimi i tij zgjati dy vjet derisa vdiq n\u00eb tok\u00ebn ilire.<\/p>\n<p>Mbret\u00ebrimi i Quintillus<\/p>\n<p>T\u00eb dh\u00ebnat p\u00ebr mbret\u00ebrimin e Quintillus jan\u00eb t\u00eb pakta dhe kontradiktore. Disa thon\u00eb se mbret\u00ebrimi i tij zgjati vet\u00ebm 17 dit\u00eb, nd\u00ebrsa t\u00eb tjer\u00eb thon\u00eb se zgjati 177 dit\u00eb. Gjithashtu ka mos dakord\u00ebsi p\u00ebr shkakun e vdekjes s\u00eb tij. Mendohet se ai mund t\u00eb jet\u00eb vrar\u00eb nga vet\u00eb ushtar\u00ebt e tij p\u00ebr disiplin\u00ebn e rrept\u00eb ushtarake. Ekzistojn\u00eb dhe z\u00ebrat q\u00eb thon\u00eb se ai vrau veten duke prer\u00eb damar\u00ebt. Megjithat\u00eb vet\u00ebm p\u00ebr di\u00e7ka bien t\u00eb gjith\u00eb dakord, p\u00ebr vendin e vdekjes, m\u00eb Akuileia.<\/p>\n<p>Quintillus q\u00eb vinte nga Iliria la pas dy djem Claudius dhe Quintillus. Djali i tij i dyt\u00eb me po t\u00eb nj\u00ebjtin em\u00ebr konsiderohej i aft\u00eb. Ai ishte nj\u00eb kampion i v\u00ebrtet\u00eb n\u00eb senat.<\/p>\n<p>Aurelian, \u201cShp\u00ebtimtari i Iliris\u00eb\u201d<\/p>\n<p>Pas vdekjes s\u00eb Quintillus n\u00eb fronin perandorak hipi Aureliani, i cili kishte lindur n\u00eb Sirmium (pran\u00eb Mitrovic\u00ebs s\u00eb sotme), q\u00eb ishte kryeqendra e Panonis\u00eb, provinc\u00eb me shtrirje mjaft t\u00eb gjer\u00eb dhe e banuar nga ilir\u00eb. Aureliani n\u00eb fillim kishte qen\u00eb ushtar i thjesht\u00eb dhe m\u00eb pas u b\u00eb kryekomandant i kavaleris\u00eb. Gjat\u00eb betejave t\u00eb p\u00ebrgjakshme me armiqt\u00eb kishte dal\u00eb gjithmon\u00eb fitimtar dhe p\u00ebr k\u00ebt\u00eb i kishin dh\u00ebn\u00eb shum\u00eb tituj, por titulli m\u00eb i lart\u00eb p\u00ebr t\u00eb do t\u00eb ishte \u201cShp\u00ebtimtari i Iliris\u00eb\u201d.<\/p>\n<p>Aureliani n\u00eb vitet e fundit t\u00eb mbret\u00ebrimit t\u00eb tij nxori nj\u00eb dekret n\u00eb 274 kund\u00ebr t\u00eb krishter\u00ebve. Shkaku i ediktit u b\u00eb nj\u00eb nga k\u00ebshilltar\u00ebt e tij Porfiri, i cili ishte themelues i neoplatonizmit. Ai shkruan nj\u00eb vep\u00ebr me 15 volume \u201cKund\u00ebr t\u00eb Krishter\u00ebve\u201d. Aureliani besonte n\u00eb kultin e Mitr\u00ebs dhe t\u00eb hyjnis\u00eb s\u00eb Diellit. T\u00eb gjith\u00eb shtetasit e Perandoris\u00eb Romake kan\u00eb qen\u00eb t\u00eb detyruar t`i n\u00ebnshtrohen k\u00ebtij kulti. Meqen\u00ebse t\u00eb krishter\u00ebt nuk pranuan, u shpall\u00ebn armiq t\u00eb shtetit. Gjat\u00eb k\u00ebsaj p\u00ebrndjekje u martirizua Papa Feliksi (269-274). Mir\u00ebpo edhe Aureliani vritet pas nj\u00eb komploti n\u00eb vitin 175. Aureliani mbret\u00ebroi rreth pes\u00eb vjet dhe u vra gjat\u00eb marshimit t\u00eb ushtris\u00eb s\u00eb tij nga Bizanti drejt Persis\u00eb.<\/p>\n<p>Probi<\/p>\n<p>Perandor tjet\u00ebr ilir ishte Probi, i cili gjithashtu kishte lindur n\u00eb Sirmium t\u00eb Panonis\u00eb. N\u00eb mosh\u00ebn 44-vje\u00e7are ai u b\u00eb perandor dhe mbret\u00ebroi p\u00ebr rreth gjasht\u00eb vjet. Probi u shqua n\u00eb luft\u00eb kund\u00ebr fiseve gjermane, franke e vandale duke i detyruar ata t\u00eb largoheshin nga kufijt\u00eb e perandoris\u00eb. N\u00eb nj\u00eb dit\u00eb vere t\u00eb vitit 282, nd\u00ebrsa po drejtonte punimet p\u00ebr tharjen e k\u00ebnetave n\u00eb Sirmium, ushtar\u00ebt u rebeluan, flak\u00ebn lopatat dhe rrok\u00ebn arm\u00ebt duke e vrar\u00eb perandorin.<\/p>\n<p>Diokleciani, d\u00ebshmitari suprem i madh\u00ebshtis\u00eb<\/p>\n<p>N\u00eb vitin 285 fronin e perandoris\u00eb romake do ta zinte Diokeliciani (284-305) i cili e kishte origjin\u00ebn nga fisi ilir i Diokles. Diokleciani lindi n\u00eb Salona t\u00eb Dalmacis\u00eb ilire m\u00eb 22 dhjetor 245. Vdiq po aty m\u00eb 3 dhjetor 313<\/p>\n<p>Ai kishte qen\u00eb komandant i rojeve personale t\u00eb perandorit t\u00eb m\u00ebparsh\u00ebm. Merita e Dioklicianit ishte ndarja e pushtetit perandorak n\u00eb dy August\u00eb dhe dy \u00c7esar\u00eb, ku \u00e7donj\u00ebri prej tyre ishte sundimtar fuqiplot\u00eb n\u00eb pjes\u00ebn e perandoris\u00eb q\u00eb i takonte. Diokliciani u shpall Augusti Suprem dhe si August t\u00eb dyt\u00eb em\u00ebroi Maksimianin, i cili gjithashtu ishte prej gjakut iliri, nd\u00ebrsa dy \u00c7esar\u00ebt kishin nj\u00eb grad\u00eb m\u00eb posht\u00eb se August\u00ebt. I pari ishte Konstandini me origjin\u00eb nga Dardania (e \u00ebma e tij ishte mbesa e perandorit Klaud). Diokleciani sundoi rreth 21 vjet derisa n\u00eb mosh\u00ebn 59-vje\u00e7are dha dor\u00ebheqjen.<\/p>\n<p>Dihet bot\u00ebrisht se Diokleciani si burr\u00ebshtetas krahasohet vet\u00ebm me Oktavian Augustin dhe konsiderohet si nj\u00ebri nd\u00ebr reformator\u00ebt m\u00eb t\u00eb m\u00ebdhenj q\u00eb ka njohur shoq\u00ebria njer\u00ebzore. Diokleciani mori pjes\u00eb gjat\u00eb gjith\u00eb periudh\u00ebs s\u00eb tij t\u00eb sundimit n\u00eb luft\u00ebra t\u00eb shumta, q\u00eb i kuror\u00ebzoi me fitore t\u00eb bujshme, nj\u00ebsoj si Klaudi II, Aureliani dhe Probi. Edhe atij historia romake nuk i rezervoi asnj\u00eb humbje.<\/p>\n\n<div style=\"font-size: 0px; height: 0px; line-height: 0px; margin: 0; padding: 0; clear: both;\"><\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>P\u00ebr rreth 3 shekuj (251\u2013565), Roma u mbizot\u00ebrua nga perandor\u00eb ilir\u00eb; ishte pik\u00ebrisht kjo periudh\u00eb kur fiset vandale e sllave u mbajt\u00ebn larg kufijve t\u00eb rajonit, i&#8230; <\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":5009,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-5008","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-lajme"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/new.findnews5.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5008","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/new.findnews5.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/new.findnews5.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/new.findnews5.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/new.findnews5.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=5008"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/new.findnews5.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5008\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/new.findnews5.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/5009"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/new.findnews5.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=5008"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/new.findnews5.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=5008"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/new.findnews5.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=5008"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}